ODF فرمتي براي آزادي اسناد اداري‌

  

مقدمه 
يكي از مشكلاتي كه در وب مشاهده مي‌شود مربوط به عدم سازگاري اسناد اداري (فايل‌هايي كه عمدتاً توسط نرم‌افزارهاي آفيس ساخته مي‌شوند) است. براي مشاهده اين اسناد بايد آن‌ها را به فرمت‌هاي رايج وب مانند PDF و HTML تبديل نمود كه ديگر برگرداندن آن‌ها به فرمت ابتدايي مشكل و بعضاً ناممكن است. اين مشكل در چند ساله اخير در شركت‌ها و سازمان‌هاي دولتي نمود بيشتري پيدا كرده است. چون همگي نيازمند تبادل اطلاعات از طريق وب با ديگر سيستم‌ها هستند، اما از قالب و فرمت اسناد اداري طرف مقابل بي‌خبرند يا خود از يك فرمت ويژه استفاده مي‌كنند. همين امر نيازمندي به يك استاندارد جهاني براي اسناد آفيس را اثبات مي‌كند؛ چيزي كه Open Document Format) ODF) در پي رسيدن به آن است.

ODF چيست؟
ODF يك فرمت استاندارد متن‌باز براي مديريت فايل‌هايي است كه داراي ماهيت اسناد اداري هستند. هر شخص يا سازماني مي‌تواند با به‌كارگيري اين فرمت به صورت آزاد و رايگان، اسناد مورد علا‌قه خود را با استفاده از نرم‌افزار مورد نظرش تهيه كند. ODF امكان يكسان‌سازي اسناد ميان نرم‌افزارهاي مختلف (خواه نرم‌افزار آزاد، خواه نرم‌افزار تجاري يا نرم‌افزاري كه توسط يك شخص نوشته شده است) را فراهم مي‌كند.

از آن جايي كه اين فرمت آزاد است، هر شخصي مي‌تواند به ويژگي‌هاي آن دسترسي داشته باشد و آن را براي نرم‌افزار و اسناد خود به كار گيرد يا اسنادش را با آن تطابق دهد. اين فرمت در برخي از نرم‌افزارهاي رايج و پركاربرد موجود است و مورد استفاده قرار مي‌گيرد. در حالي كه به صورت همزمان نيز توسط تهيه‌كنندگان اين نرم‌افزارها توسعه داده مي‌شود. IBM Workplace Managed Client ،OpenOffice.org 2.0 و نرم‌افزارهاي هم‌‌خانواده آن، مانند StarOffice 8، مهم‌ترين ابزارهايي هستند كه از فرمت ODF پشتيباني مي‌كنند و آن را مورد استفاده قرار مي‌دهند. كاربران اين نرم‌افزارها مي‌توانند اسناد مورد علاقه خود را به فرمت ODF درآورند يا آن‌ها را ويرايش كنند.

سازگاري با اسناد آفيس شركت مايكروسافت، يكي از اولين اهداف ODF است. به‌طوري كه در نگاه اول از فرمت متني اين شركت ‌(doc.)، فرمت صفحات گسترده ‌‌(xls.) و فرمت نمايشي ppt. پشتيباني مي‌كند و كاربران اين فرمت‌ها مي‌توانند اسناد خود را به فرمت ODF تبديل كنند يا برعكس اسنادODF را به فرمت اسناد مايكروسافت مبدل كنند ODF. فرمت odt. را براي اسناد متني، فرمت ods. را براي اسناد صفحه‌گسترده و odp. را براي فايل‌هاي نمايشي عرضه كرده است كه مي‌توانند در فرمت‌هاي مشابه نرم‌افزارهاي اداري ديگر از جمله آفيس مايكروسافت مورد استفاده قرار گيرند. بنابراين مي‌توان نتيجه گرفت كه ODF يك فرمت آزاد براي كاربراني است كه با اسناد آفيس سروكار دارند؛ فارغ از نوع نرم‌افزار يا نوع فايل و شركت توسعه‌دهنده آن‌ها.

ODF در سازمان استاندارهاي بين‌المللي (ISO) در ماه مي 2005 ثبت گرديده است. ISO دليل پشتيباني خود ازODF را نياز نرم‌افزارهاي اداري به يك فرمت استاندارد براي تبادل اطلاعات ميان كاربران در محدوده‌‌هايي مانند يك اداره، يك سازمان، كشور يا سرتاسر جهان مي‌داند و مي‌گويد با چنين فرمتي ديگر دغدغه عدم سازگاري فايل‌ها و اسناد توليدشده در نرم‌افزارهاي گوناگون وجود نخواهد داشت و هر كاربر مي‌تواند به صورت آزادانه از هر نرم‌افزار استفاده نمايد.

علاوه بر اين، وب سايت Advancement of Structured Information Standards) OASIS) نيز مسئول بررسي ويژگي‌هاي فرمت ODF، بروزرساني و ايجاد تغييرات در آن است. هر نوع ويژگي يا فناوري جديد كه نياز باشد به اين فرمت افزوده شود، به دست OASIS صورت مي‌گيرد. در سايت اين مؤسسه راهنماي جامعي درباره ODF قابل دسترس است.

اين موضوع براي دولت‌ها نيز حائز اهميت بوده است و طي چند سال گذشته سازمان‌هاي كشورهاي بزرگي همچون مالزي، آلمان، كره جنوبي، برزيل، بلژيك، فرانسه، انگليس و ... از ODF پشتيباني نموده‌اند و به وزارتخانه‌ها و ادارات متبوع خود دستور داده‌اند كه اسناد دولتي بايد از فرمت استاندارد ODF استفاده كنند.

دلايل به وجود آمدن ODF
در حقيقت فرمت ODF را بايد ادامه راهي دانست كه فرمت XML شروع نمود. XML زباني شي‌گرا است كه موجب به وجود آمدن اتصال ميان سيستم‌هاي  اطلا‌عاتي مختلف گشت و امكان ارتباط و تعامل اين سيستم‌ها را روي بستري مانند اينترنت فارغ از سكوي نرم‌افزاري فراهم كرد.

اين استاندارد كه در اواخر دهه 1990 پديدار شد، قابليت‌ها و مزيت‌هاي زيادي براي سازمان‌ها و شركت‌ها داشت‌.‌ چون از اين پس مي‌توانستند به‌راحتي اطلاعات خود را تحت اين فرمت در هر جاي جهان مبادله نمايند. عملاً XML ماهيتي فراتر از يك زبان جهت توسعه صفحات وب دارد و به يك استاندارد براي تبادل اطلاعات مبدل گشته است.

همين امر موجب شد كه فرمت ODF همان ايده را دنبال كند، اما اين بار براي اسناد اداري و فايل‌هايي كه توسط نرم‌افزارهاي اداري مورد استفاده قرار مي‌گيرند. ODF از قوانين و اصول XML استفاده مي‌كند و اسنادي را به وجود مي‌آورد كه با هر نرم‌افزار اداري قابل خواندن و مديريت هستند.

بنابراين در اين شرايط ديگر نيازي به تبادل فرمت فايل در هيچ سازماني نخواهد بود و هر اداره مي‌تواند با كمك ODF  اسناد خود را تهيه كند و براي ادارات ديگر در هر جاي جهان بفرستد. تحت اين فرمت امكان گفت‌وگو و تبادل اطلاعات متني و ... درباره موضوعات مختلف به وجود خواهد آمد و فرمت فايل‌ها، به جاي نرم‌افزار و سكوي اجرايي آن‌ها مورد توجه قرار مي‌گيرد. سؤالي كه در اين ميان مطرح مي‌شود و مدت‌ها است فكر كارشناسان را به خود مشغول كرده است، اجماع جهاني پيرامون فرمت ODF است.
 
اين فرمت هنگامي خواهد توانست جايگاه و كاركرد حقيقي خود را به دست آورد كه از سوي شركت‌هاي بزرگ تهيه نرم‌افزار مورد حمايت قرار گيرد و استفاده از آن تبليغ شود. اتفاقي كه فقط شركت مايكروسافت با آن مخالفت نموده است و تا چند ماه پيش صراحتاً عنوان كرده بود كه از اين فرمت در نسخه جديد آفيس خود استفاده نخواهد كرد. برنامه آفيس شركت مايكروسافت داراي كاربران و مشتريان فراواني است و عدم همراهي اين شركت مي‌تواند مشكلات عديده‌اي را پديد آورد. ODF همانند بسياري ديگر از استاندارهاي متن‌باز هيچ‌گونه متولي رسمي قدرتمند تجاري ندارد و فاقد يك كنسرسيوم جهاني است و بيشتر بار توسعه آن روي دوش دو شركت IBM و سان‌‌مايكروسيستمز است.

بنابراين اين فرمت بيش از آن‌كه يك تفكر تجاري در پشت خود داشته باشد، يك حركت داوطلبانه است و براي ترويج آن نيازمند همراهي شركت‌هاي بزرگ تجاري فعال در اين زمينه است. مايكروسافت از ابتداي توسعه ODF با آن مخالفت نموده و حاضر به سوق دادن كاربران آفيس خود به سوي اين فرمت نشد. اما بر اثر فشارهاي زياد شركت‌هاي هم‌پيمان، گستردگي و پشتيباني دولت‌ها، و همچنين اتحاديه اروپا از آن، كم كم از نظر خود عقب‌نشيني كرد و عنوان نمود كه ابزارهاي مبتني بر XML را در آفيس 2007 خواهد گنجاند كه بتوانند با اسناد داراي فرمت ODF كار كنند.
 
Office Open XML فرمت جديدي از سوي مايكروسافت براي كار با اسناد مبتني بر زبان XML است. با اين ترفند مايكروسافت به سلامت از كنار فرمت ODF عبور مي‌كند و در عين حال روي اصول خود، يعني عدم استفاده از يك فرمت متن‌باز در نرم‌افزارهاي خود پايبند مي‌ماند.

قالب ODF
دغدغه‌ ديگري كه درباره فرمت استاندارد ODF پديد آمده مربوط به قالب و شكل و شمايل اسناد مبتني بر اين فرمت است. بدين صورت كه نرم‌افزارهاي مختلف هر يك از يك نوع فونت، اندازه، ابزارهاي فرمت‌دهي و قالب‌بندي و اشياي گرافيكي با اندازه‌هاي مختلف استفاده مي‌كنند و در اين ميان نيز هر سازمان با توجه به نيازمندي‌هاي خود يك قالب‌بندي مختص به خود را طرح خواهد كرد. آيا فرمت ODF قادر به پشتيباني از تمامي اين اجزا، استانداردسازي آن‌ها و سوييچ ميان آن‌ها براي نرم‌افزارهاي مختلف از منظر نوع نمايش مي‌باشد؟ نرم‌افزارهاي آفيس از يك فرمت فايلي براي نمايش و مديريت اطلاعات استفاده مي‌كنند و مابقي نرم‌افزار پوسته‌اي براي ارتباط كاربر با اين فرمت فايل و مديريت و سفارشي‌‌نمودن آن است.
 
پاسخ يا بهتر بگوييم راهكاري كه براي اين موضوع ارائه مي‌شود، استفاده از زبان‌هاي تحت وب استاندارد و پذيرفته شده از سوي همگان براي نمايش و مديريت اطلاعات در ساختار و قالب‌هاي اسناد اداري است. در حقيقت ODF  چيزي جز يك استاندارد براي نمايش و مديريت اطلاعات در اسناد اداري نيست. چندين استاندارد براي اين منظور وجود دارد. اولين آن‌ها زبان HTML است كه استاندارد W3G است و براي صفحات وب مورد استفاده قرار مي‌گيرد.eXtensible HyperTest Markup Language) XHTML) ديگر فرمت قابل استفاده براي اسناد الكترونيكي است كه در مقايسه با HTML از انعطاف‌پذيري و قابليت‌هاي بيشتري برخوردار است.

نهايتاً‌ eXtensible Markup Language) XML) داراي ويژگي‌هاي نمايش اطلاعات روي سكوهاي مختلف است كه در اين ميان براي فرمت ODF زبان XML انتخاب شده است. چون اهداف ابتدايي و بنيادي مورد نظر اين فرمت را براي ساخت، نمايش و ويرايش اسناد با فرمت‌هاي نرم‌افزارهاي آفيس را تأمين كرده است.

غير از MS Office، ديگر نرم‌افزارهاي آفيس موجود در ميان كاربران تقريباً از يك سكوي اجرايي استفاده مي‌كنند و به همين خاطر يكسان‌سازي قالب و فرمت‌ها ميان آن‌ها تنها مستلزم به كارگيري زبان XML براي نمايش اطلاعات است. شركت مايكروسافت نيز فرمت Office Open XML را با هدف خواندن و مديريت اسناد اداري مبتني بر زبان XML ارائه خواهد كرد. نتيجتاً عدم سازگاري قالب‌ها و فرمت‌ها و اجزايي مانند فونت‌ها در ايجاد يك فرمت استاندارد براي اسناد اداري وجود نخواهد داشت. چون در پشت هر برنامه اداري زبان استاندارد نمايش اطلاعاتXML وجود خواهد داشت.

ODF، فرمتي آزاد
فرمت ODF از اصول و ضوابط نرم‌افزارهاي آزاد تبعيت مي‌كند و به برخي از آن‌ها پايبند است. به همين خاطر مي‌توان آن را در زمره فرمت‌هاي دنياي نرم‌افزارهاي آزاد گنجاند. براي نمونه فرمت ODF داراي قوانين ذيل است:

‌‌●‌‌ ‌توسعه فرمت ODF به صورت آزادانه و با انتشار اسناد مربوطه صورت مي‌گيرد.

●‌ دسترسي به فرمت ODF براي همگان آزاد است. اين قانون در مورد دسترسي به ويژگي‌ها و اسناد فني آن نيز صادق است.
 
‌‌●شركت‌هاي توسعه‌دهنده، ODF را به صورت رايگان در نرم‌افزارهاي خود استفاده مي‌كنند.

‌‌‌●‌ استفاده و به كارگيري ODF آزاد است و مجوز آن اختيارات لازم را به كاربران مي‌دهد.

●‌ امكان مشاركت و همكاري شركت‌ها و اشخاصي كه مي‌خواهند از فرمت ODF براي نرم‌افزار اختصاصي خود استفاده كنند وجود دارد.

●‌ فرمت ODF متعلق به كشور يا شركت خاصي نيست.

اخيراً مؤسسه¹‌oftware Freedom Law Center) SFLC) فرمت ODF را به رسميت شناخت و آن را منافي اصول آزادي نرم‌افزار ندانست و بيان كرد كه اين فرمت مي‌تواند در نرم‌افزارهايي كه داراي مجوز آپاچي يا GNU/GPL  هستند، به كار گرفته شود. اما بايد توجه كرد كه ODF يك استاندارد آزاد است، نه نرم‌افزار آزاد و لذا مي‌تواند در نرم‌افزارهاي تجاري يا انحصاري نيز به كار گرفته شود. چنانچه اكنون نيز اين فرمت در نرم‌افزار آزاد OpenOffice 2.0 و همزمان در نرم‌افزار تجاري StarOffice 8 مورد استفاده قرار گرفته است. ODF مي‌تواند توسط نرم‌افزارهاي آزاد و نرم‌افزارهاي انحصاري توسعه داده شود و مورد استفاده قرار گيرد. در واقع هر كسي كه بخواهد از اين فرمت استفاده كند، آزاد است و هيچ مانعي يا مجوز محدودكننده‌اي پيش‌رو نخواهد داشت.

نرم‌افزارهاي مجري ODF
اولين بار شركت سان مايكروسيستمز در سال 1999 از فرمت ODF در نرم‌افزار OpenOffice و StarOffice استفاده نمود و روي توسعه آن كار كرد. اما به تدريج ديگر نرم‌افزارهاي آزاد نيز از اين استاندارد استقبال كردند و آن را در فرمت‌هاي مورد پشتيباني نرم‌افزارهاي خود گنجاندند. اكنون وضعيت ODF بسيار مطلوب و رو به گسترش است. چون به زودي فرمت پيش‌فرض چهار نرم‌افزار بزرگ خواهد بود. اين نرم‌افزارها عبارتند از:
OpenOffice.org 2.0.3 ،StarOffice 8 ،IBM Lotus Workplace Managed Client version 2.6 و KWord 1.5.

علاوه بر اين نرم‌افزارها كه تقريباً تمام بازار برنامه‌هاي اداري دنياي نرم‌افزارهاي متن‌باز را در اختيار دارند، برخي ديگر از نرم‌افزارها نيز در نسخه‌هاي جديد خود از ODF پشتيباني مي‌نمايند و  روي توسعه آن كار مي‌كنند. براي نمونه، مي‌توان به نرم‌افزار Writely ² يعني ويرايشگر متن مبتني بر وب گوگل، ³Zoho Writer ،⁴ajaxWrite و نسخه تحت سيستم‌عامل مكينتاش اپن‌آفيس يعني ⁵NeoOffice اشاره كرد. براي اطلاع كامل از نرم‌افزارهاي ODF مي‌توانيد به آدرس ويكي‌پدياي نرم‌افزارهاي ‌⁶ODF مراجعه نماييد.

ODF و چشم به آينده‌
در دنيايي كه اطلاعات و ارتباطات دو بال پرواز آن هستند، استانداردسازي و استفاده از فرمت‌هاي پذيرفته‌شده از سوي همگان، يكي از ضروريات است. به همين خاطر اسناد اداري نيز بايد تابع يك فرمت همه‌گير و گسترده باشند تا بتوانند توسط هر نرم‌افزاري مورد استفاده قرار گيرند. ODF چشم به آينده دارد تا از سوي شركت‌هاي بزرگ مورد قبول واقع شود و دولت‌ها نيز ملزم به استفاده از آن شوند. در چنين شرايطي كم كم كاربران خانگي و كاربراني كه داوطلبانه اطلاعات خود را روي وب منتشر مي‌كنند، به سوي ODF مهاجرت مي‌نمايند و نتيجتاً شاهد فراگيرشدن آن خواهيم بود. البته اگر شركت‌هاي بزرگ و تأثيرگذاري همچون مايكروسافت نيز با اين حركت همراهي كنند و يكپارچگي و مشاركت جمعي را بيشتر از انحصارطلبي پذيرا باشند. 

با تشکر از میثاق محمدی زاده

پي‌نوشت 
www.softwarefreedom.org/publications/OpenDocument.html
www.writely.com       
www.zohowriter.com/login.sas    
www.ajaxlaunch.com/ajaxwrite 
www.planamesa.com/neojava/en/index.php 
http://en.wikipedia.org/wikiOpenDocument_software

تبریک سال نو

سلام دوستان. سال نو مبارک .امیدوارم سال ۸۶ سال سراسر موفقیت برای همه دوستان باشه